جنوبى آن از آن جهت مشخص گرديده است كه متعاقبا در شيروان همانند مناطق كرانه جنوبى درياى خزر فرمانروايانى بودند كه نامهاى ايرانى كهن بر خود داشتند . در استانهاى جنوبى ايران ما در آميختگى شگفت‌انگيز اين دو پديده را مشاهده مىكنيم : از يك سو ، جنبشهاى مردمى ، ارضى عليه اشراف زمين‌دار ، و از سوى ديگر انديشهء حمايت از تاج و تخت ساسانيان . سلسلهء آل زيار و آل بويه از سرزمينهاى كرانهء جنوبى درياى خزر برخاستند . آنها مىكوشيدند تا شيوه پادشاهى ساسانى را احيا كنند . آنها عنوان شاهنشاه بر خود نهاده بودند . تلفيق آرمان پادشاهى ايرانى با انديشهء جنبش مردمى گاه ميسر بود . ما با نمونه‌هاى آن آشنا هستيم . در سخنرانى پيشين متذكر شدم كه قباد ( كواذ ) شاه ايران يكچند طرفدار جنبش كمونيستى بود . بدين روال گاه شاهان ، فرمانروايان و نمايندگان نظام پادشاهى كشور با عناصر مردمى بر ضد اشراف و بزرگان همداستان مىشدند . در نتيجهء آن جنبشهاى مردمى كه با اشراف سر پيكار داشتند ، بر ضد نظام پادشاهى گامى بر نمىداشتند ، زيرا بنابر آداب و سنن ، توده‌هاى مردم بر اين عقيده بودند كه نظام پادشاهى حامى و پشتيبان مردم است . پيرامون زندگى مردم مناطق اطراف درياى خزر و سواحل جنوبى و غربى آن ما اطلاعات خود را بيش از همه در آثار جغرافيدانان نخستين سده‌هاى اسلامى مىيابيم كه توسط خاورشناس هلندى دخويه در مجموعهء Bibiliotheca geograghorum arabicorum به چاپ رسيده است . گذشته از اين يك جغرافىنگار ايرانى ناشناخته نيز اطلاعات قابل توجهى در اين‌باره به دست مىدهد . او كه نامش معلوم نيست ، اثرش را در قرن دهم ميلادى در محدودهء افغانستان كنونى نوشته است « 1 » . اين كتاب در سال 1892 پيدا شد . جغرافىنگار مذكور به ذكر مطالبى مىپردازد كه در ديگر منابع وجود ندارند . ما در اثر او به اخبار جالبى پيرامون آلبانياى قديم و منطقهء ساحل جنوب غربى درياى خزر دست مىيابيم ، ولى بايد اين موضوع را در نظر داشت كه فرهنگ و ادب عرب اكثرا متكى به كتاب بوده‌اند . مؤلفان عرب ميسر مىدانستند كه اغلب سخنان جهانگردان را رونويسى كنند . اين كار ، قسمت اعظم كار كارمندان دفترى را تشكيل مىداد ، به طورى كه اخبار آسياى مركزى ( تماما ) رونويسى شده است . آنها استناد كردن به منابع را لازم و ضرورى نمىدانستند و حتى به اين مورد اشاره هم نمىكردند كه مثلا

--> ( 1 ) . ر . ك . به : حدود العالم نسخه خطى تومانسكى ، با مقدمه و تعليقات و . بارتولد ، لنينگراد ، 1930 .